Ngập lụt lịch sử tại Nam bộ: Khi thiên tai gặp biến đổi địa chất và trì trệ hạ tầng

Đây không đơn thuần là một đợt triều cường thông thường, mà là sự cộng hưởng nguy hiểm giữa nhiều yếu tố tự nhiên và nhân tạo đang đẩy vùng Nam bộ vào tình trạng dễ tổn thương chưa từng thấy.

Đêm 22-23/10 đánh dấu đỉnh điểm của đợt ngập này khi triều cường vượt mức báo động 3 từ 10-20 cm, thậm chí có trạm ghi nhận cao hơn 30 cm so với ngưỡng cảnh báo. Con số này đã phá vỡ các kỷ lục lịch sử với biên độ từ 3-7 cm. Trong khi đó, mưa lớn kéo dài đổ xuống khắp khu vực, trùng khớp với việc hồ Dầu Tiếng xả lũ với lưu lượng 36,92 m³/s và hồ Trị An xả tới 925 m³/s. Dòng nước từ thượng nguồn sông Mekong đổ về dồn dập, nhưng lại không thể lan tỏa tự nhiên do hệ thống đê bao và tình trạng bê tông hóa nông thôn đã chặn đứng các lộ trình thoát nước truyền thống.

Điều đáng lo ngại hơn cả là yếu tố ít được nhắc đến: sụt lún địa chất. Trong hơn một thập kỷ qua, mặt đất TP. Hồ Chí Minh đã hạ thấp khoảng 20 cm, khiến những khu vực vốn hiếm khi ngập nay trở thành điểm đen trong mỗi mùa triều cường. Cả Cần Thơ cũng đối mặt với vấn đề tương tự. Hiện tượng này không chỉ làm trầm trọng thêm ngập lụt mà còn làm vô hiệu hóa một phần các công trình thủy lợi được thiết kế từ nhiều năm trước, khi mặt đất còn ở độ cao khác.

Hậu quả từ đợt ngập này vượt xa những bất tiện sinh hoạt thông thường. Hàng trăm người dân và công nhân phải được cứu hộ khẩn cấp khi bị mắc kẹt trong nước lũ. Bi kịch cũng xảy ra với một cụ bà 79 tuổi bị nước cuốn trôi, và hai bé trai thiệt mạng do rò rỉ điện tại Cần Thơ. Giao thông tê liệt khi hàng loạt phương tiện chết máy giữa dòng nước, trong khi thiệt hại nông nghiệp lan rộng với ruộng lúa ngập úng và vườn sầu riêng tổn thương nặng nề.

Những con số về các dự án chống ngập càng làm rõ thêm sự nghịch lý của tình hình hiện tại. Dự án cống ngăn triều trị giá 10.000 tỷ đồng đã hoàn thành trên 90% nhưng lại bị tạm dừng gần 5 năm vì vướng mắc pháp lý và nguồn vốn chưa được giải quyết. Dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên cũng chỉ đạt tiến độ trung bình 53% với nhiều hạng mục dang dở, dự kiến phải chờ đến năm 2025 mới hoàn tất. Thực tế cho thấy dù đã có nhiều giải pháp kỹ thuật như hồ điều tiết, hầm trữ nước và trạm bơm, nhưng sự thiếu đồng bộ khiến ngập được kiểm soát ở khu vực này lại lan sang khu vực khác.

Các chuyên gia khí hậu và quy hoạch đô thị nhấn mạnh rằng đây không còn là vấn đề đơn thuần của thiên tai. Sự kết hợp giữa biến đổi khí hậu làm mực nước biển dâng, tốc độ đô thị hóa nhanh với xu hướng bê tông hóa, và đặc biệt là sụt lún địa chất đang tạo nên một bài toán phức tạp mà các giải pháp rời rạc không thể giải quyết. Quy hoạch đô thị hiện tại chưa thể thích ứng kịp với những biến đổi thủy văn và địa chất này, trong khi các công trình kỹ thuật dù tốn kém vẫn chưa phát huy hiệu quả do thiếu tầm nhìn tổng thể.

Triển vọng trong những tháng tới càng thêm u ám khi dự báo cho thấy triều cường có thể tiếp tục tăng cao đến tháng 11 và tháng 12. Gió mùa đông bắc sẽ đẩy nước biển dâng cao hơn nữa, đặc biệt đe dọa các đô thị ven biển và ven sông. Đây là lời cảnh tỉnh rõ ràng rằng vùng Đồng bằng sông Cửu Long và Nam bộ cần một chiến lược chống ngập tổng thể, phối hợp liên vùng với nguồn lực lớn, tương tự như cách nhiều quốc gia ven biển đang phải làm để đối phó với biến đổi khí hậu.

Câu hỏi đặt ra không còn là liệu chúng ta có thể ngăn chặn hoàn toàn ngập lụt hay không, mà là liệu chúng ta có đủ quyết tâm để tháo gỡ những vướng mắc, đẩy nhanh tiến độ các công trình then chốt, và quan trọng hơn, xây dựng một tầm nhìn dài hạn để thích ứng với một thực tế mới: mặt đất đang lún, nước biển đang dâng, và thời gian không đợi chúng ta.